Kweken en oogsten

Bramen en frambozen – een zomer lang genieten

Van eind mei tot november kun je een grote verscheidenheid aan bramen en frambozen oogsten. Ze zijn botanisch nauw verwant en dat maakt dat je deze planten zelfs kunt kruisen tot volledig nieuwe bessen of ‘braamhybriden’. Hun wereldwijde verspreiding resulteert in talrijke soortgenoten die zorgen voor een nog breder en interessanter aanbod.

Bramen (Rubus fruticosus) en frambozen (Rubus idaeus) passen perfect in ons klimaat. De koelte van de zee en voldoende vocht, aangevuld met een rijke organische voeding vormen de basis voor succes. Het zijn echte humusvreters, met de bosrand of een open plek in het bos als hun natuurlijke habitat. Wanneer je deze planten dus succesvol in je tuin wilt kweken, heb je vooral humus nodig. Weinig andere planten zijn zo dankbaar voor een flinke bodembedekking. Een dikke laag compost, liefst aangevuld met een bodembedekking van houtschors, is ideaal.

‘Je kunt je oogst een dagje bewaren, maar eigenlijk kun je ze beter meteen opeten’

De wortels van zowel de braam als de framboos zitten dichtbij het oppervlak, dus bescherming tegen zon en beschutting tegen uitdroging zijn van fundamenteel belang. Zo’n dikke laag aan de voet van de plant houdt alles in evenwicht. Houthaksel, grasmaaisel, bladeren, stro of gewoon versnipperde plantenresten… het maakt allemaal niet zoveel uit. Die dikke laag kan het hele jaar blijven liggen en ook continu aangevuld worden. Onderaan zal deze laag verteren tot rijke, organische voeding.

Frambozen

Van alle houtige gewassen zullen frambozen het snelst van aanplant tot de eerste oogst uitgroeien. Wat je in het voorjaar plant zal vaak in het najaar al de eerste vruchten opleveren. De klassieke Europese framboos, Rubus idaeus, zal jaarlijks vanop zijn ondergrondse wortels scheuten vormen van 75 cm tot soms 2 meter hoog. Zo komen de nieuwe planten met elk nieuw seizoen ook een beetje verder uit de grond tevoorschijn. Het is dus vrij lastig om frambozen voor vele jaren op dezelfde plaats in de tuin te houden. Met een beetje snoeien en selecteren van de nieuwe scheuten kun je dat wat onder controle houden. Echter gaan ze voor hun sterke groei continu op zoek naar nieuwe grond. Na een jaar of zeven wordt het tijd om een aantal scheuten te verplaatsen naar een nieuwe, liefst opnieuw humusrijke locatie.

Zomer- en herfstframbozen

Je hebt bij frambozen, wat vruchtvorming betreft, twee verschillende types. De zomerframbozen, die vruchten vormen bovenin de nieuwe scheuten die het vorige jaar gevormd werden, en de herfstframbozen die vruchten vormen op de takken die in datzelfde jaar gevormd worden. Dat betekent dus dat zomerframbozen als ongedragen takken overwinteren en dat herfstframbozen na de oogst, vlak voor de winter, volledig weggesnoeid worden. De herfstframbozen starten dus in het voorjaar met hun groei om in de herfst vruchten te vormen. Door herfstframbozen (gedeeltelijk) niet te snoeien, krijg je op de overwinterde takken korte zijtakken die dan in het voorjaar al een eerste oogst kunnen geven. Daarom worden herfstframbozen vaak als tweemaal dragend of doordragend omschreven. Je totale oogst wordt er niet groter van, maar het is wel ideaal voor wie meer gespreid wil oogsten.

‘Wanneer je deze planten succesvol in je tuin wilt kweken, heb je vooral humus nodig’

Frambozen opbinden en leiden

Al die groeikracht is mooi, maar niet altijd even makkelijk in toom te houden. Het is tenslotte wel de bedoeling om volop fruit te oogsten en het is dus handig om die mooie oogst ook een beetje bereikbaar te hebben.

Kortgroeiende frambozen (100 tot 120 cm) kun je gewoon los, zonder steun in de tuin laten groeien. De hogere groeiers voorzie je van een stevige steun. Kweek de planten op een brede rij en zet palen en draden langs de zijkanten. Wanneer de planten vruchten dragen en flink gaan doorhangen, kun je ze zo mooi overeind houden of vastbinden. Wanneer je dat niet doet, zullen ze doorbuigen tot op de grond en gaan de rijpe vruchten vrij snel schimmelen.

Bramen

Bramen staan bekend om hun enorme groeikracht. De planten vormen een centrale struik van waaruit elk jaar opnieuw de meterslange scheuten groeien. ‘Normale’ bramen vormen scheuten van zo’n drie tot vijf meter lang, maar op zware rijke gronden en bij de sterkste variëteiten kan dat wel vijf tot zeven meter worden. Elke plant kan zo een vijf- tot tiental sterke ranken vormen. In het eerste jaar worden de takken gevormd, en in het volgende jaar dragen deze takken dan de oogst op korte zijtakjes. Meteen na de oogst kun je de gedragen takken tot helemaal onderaan wegknippen. Zo maak je plaats voor de nieuwe scheuten die volop groeien om het volgende jaar opnieuw vruchten te dragen.

Bramen hebben indrukwekkende stekels, maar veel nieuwe soorten zijn stekelloos of hebben enkel fijne, zachte stekeltjes.
Bramen geven een overvloed aan vruchten vanaf de hoogzomer tot een stuk in de herfst. Hun kleur is steevast zwart, soms met een dieppaarse tint.

Bramen opbinden en leiden

Bramen vragen meer steun dan frambozen. Gelukkig hebben ze het voordeel van hun centrale groei. Zet daarom twee stevige palen twee tot drie meter uit elkaar en verbind die met sterke horizontale draden op zo’n 20 tot 30 cm uit elkaar. Maak het geheel anderhalf tot twee meter hoog. Op deze manier kun je de takken in waaiervorm of elegant gebogen aanbinden. Zo kun je zelfs een complete muur of haag vormen.
Heb je een gestekelde variëteit? Draag dan tuinhandschoenen bij het opbinden en maak alles stevig vast. Je hebt dan bij de oogst, die zich vormt op de korte zijtakken, geen last van de stekels.

‘Wat doe je als je geen tuin hebt en toch bramen en frambozen wilt? Dan kweek je ze gewoon in pot’

Kleur in de tuin

Je kweekt bramen en frambozen uiteraard voor de vruchten, maar het grootste deel van het jaar staan de planten gewoon als struik in de tuin. In de winter zijn ze kaal, in de zomer voorzien van bladeren. Vooral in die kale winterperiode is het wel mooi om ook aandacht te hebben voor de takken. Die kunnen glad, gestekeld, grijs bedauwd, houterig of frisgroen zijn. Mooi genoeg om tijdens de wintermaanden een beetje sier en kleur in de tuin te brengen.

Bramen en frambozen bloeien in de zomermaanden en verraden zo hun verwantschap met de roos. Bij frambozen is die bloei eerder bescheiden, bij bramen vaak opvallender in wit of zachtroze. Hommels en bijen maken zich niet druk over die schoonheid, zij zullen zowel de bloemen van de bramen als frambozen intensief bezoeken.

Lichte schaduw

Door hun koele, noordelijke oorsprong hebben bramen en frambozen geen behoefte aan extra warmte of veel zon. Je kunt dus experimenteren op een stukje in de tuin of op je balkon, dat wat minder zonnig is. Enkele uren zon is wel belangrijk voor een zoete smaak, maar een halve dag schaduw is voor een braam of framboos geen enkel probleem.

Braamhybriden en bijzondere Rubus

Bramen en frambozen behoren tot dezelfde plantenfamilie en kunnen dus onderling kruisen tot nieuwe braamhybriden. Zoiets komt niet echt vaak voor, maar de eeuwen van cultuur heeft wel een aantal opvallende combinaties opgeleverd. Braamhybriden combineren de groeiwijze van de braam, die opvallende meterslange scheuten, met de vruchtvorm, kleur en smaak van de framboos. Ze dragen vaak vruchten, nog voor de eerste bramen, en hebben opvallende takken en bladeren. Braamhybriden vullen zo de periode tussen de zomerframbozen en de eerste bramen. Zo kun je vrijwel continu oogsten en genieten van vers zomerfruit uit eigen tuin. Zeker wanneer je dat nog aanvult met een aantal vruchtdragende rubus-selecties uit de hele wereld.

‘Bramen en frambozen behoren tot dezelfde plantenfamilie en kunnen dus onderling kruisen’

Kweken in pot

Wat doe je als je geen tuin hebt en toch bramen en frambozen wilt? Dan kweek je ze gewoon in pot. Kies voor een ruime, liefst lage, brede pot van minimum 50 cm breed en 40 cm hoog. Gebruik humusrijke potgrond, met extra humus of bodembedekking van houtschors bovenop. Hoewel de planten in pot minder lang of hoog uitgroeien, zorg je toch ook hier voor een stevige steun. Bind ze ook regelmatig opnieuw op om alles ordelijk te houden. De planten hebben graag een vochtige bodem, dus wat extra water geven in de zomermaanden is erg belangrijk.

Bramen en frambozen in de keuken

Bramen en frambozen zijn op hun lekkerst wanneer ze helemaal rijp zijn. Zo lekker zacht, zoet en sappig zijn ze erg beperkt houdbaar. Dat is moeilijk in de handel, maar ideaal voor wie ze gewoon zelf in de tuin heeft. Je kunt ze eenmaal geplukt een dagje bewaren, maar eigenlijk kun je ze beter meteen opeten. Lekker puur met alle kleurtjes en smaakjes door elkaar.
Bramen en frambozen kun je verwerken in muesli, bij granola of als ontbijt in de havermout.

Heb je écht een overvloed, verwerk ze dan tot bessenijs. Gebruik daarvoor een gelijke hoeveelheid bessen en soja- of haveryoghurt, of amandelroom. Voeg nog een alternatieve zoetstof zoals ahorn- of agavesiroop toe en meng alles in de ijsmachine.

Oogsten van mei tot begin november

Het zomerse verhaal begint eind mei met de eerste rode frambozen, met klassiekers zoals ‘Malling Promise’. Al snel worden die gevolgd door ‘Blondie’ een grote, extra zoete, gele framboos waarvan de planten tot bijna twee meter hoog kunnen groeien.

De Japanse framboos, Rubus parvifolius ‘Dormanred’ komt na de eerste zomerframbozen en is een framboos met transparant-rode vruchten en een friszoete smaak. De planten groeien, net als bramen, vanuit een centrale voet tot drie meter lange ranken. De oogst valt midden in de zomer, net na de zomerframbozen en voor de herfstvarianten. Ze hebben licht gestekelde rode takken en mooie herfst-verkleurende bladeren. De vruchten zijn absolute toppers voor een mooie fruitsla of een decoratief dessert.

Bij de framboos x braam kruisingen opent het seizoen met de ‘Sunberry’. Het zijn zeer opvallende planten met een ongewoon stevig gekruld blad en mooie donkerrode tot zwarte middelgrote vruchten.

Mijn absolute topper is de daaropvolgende ‘Silvanberry’. Deze planten hebben fijne stekels en een sterke groeikracht van drie tot vijf meter lange ranken, maar vormen als tegenprestatie indrukwekkend grote langwerpige zwarte vruchten met een heerlijk zoete smaak. Iets later volgen de ‘Tayberry’ (er is een gestekelde en een stekelloze variant), de licht bittere ‘Tummelberry’ (kleine stekeltjes) en de fluweelzachte ‘Loganberry’ (stekelloos).

Tussendoor komen de paarse frambozen zoals ‘Glenn Coe’ met fijne zoete aromatische vruchten en een opvallende groei met takken tot wel tweeëneenhalve meter hoog. Alles groeit vanuit één centraal groeipunt, zoals we dat van de bramen kennen. Diezelfde groeiwijze hebben ook de zwarte frambozen zoals ‘Black jewel’ (Rubus occidantalis). Zwarte frambozen komen uit Amerika en vormen meterslange zilvergrijze gestekelde takken. In juli verschijnen de eerder kleine maar zeer aromatische vruchten. Deze planten willen wél volle zon en goed gedraineerde grond.

Braamhybriden zoals de ‘Boysonberry’ en de ‘Veitchberry’ sluiten de rij. Dan wordt het stillaan tijd voor de échte bramen. Die zijn bijna allemaal zwart, maar er zijn ook ongewone witte bramen. De roomwitte vruchten van de ‘Polarberry’ zijn klein in vergelijking met de zwarte versies en ook de smaak is niet echt indrukwekkend. Je kunt dus best klassiek voor zwart gaan.

Wil je liever geen stekels dan is de peterselie-braam of ‘Thornless evergreen’ wel mooi. Die planten hebben elegant ingesneden blad en zijn bijna wintergroen. Kijk uit voor zwaar gedoornde selecties zoals ‘Fantasia’. Hun ‘fantastische’ groeikracht en grote productie van heerlijke grote vruchten, gaat gepaard met enorme stekels waar niemand in de tuin plezier aan zal beleven. De doornloze keuze is gelukkig steeds uitgebreider met onder andere ‘Hull thornless’ en ‘Loch Ness’. ‘Navaho’ sluit het rijtje af met de laatste rijpe vruchten begin november.